Monthly Archives: June 2016

Recenzija knjige “Krvna osveta”

Krvna osveta: regulisanje i upravljanje sukoba u Crnoj Gori i drugim plemenskim društvima, Kristofer Boem, CID, Podgorica, 1998

Piše: Miloš Đurović

 

Krvna osveta može biti veoma zanimljiva tema za etnologe i antropologe, kao i istoričare, pravnike, psihologe, ali ovaj fenomen može biti uzbudljiv i široj radoznaloj čitalačkoj publici. Iako je riječ o istorijskoj i kulturnoj praksi prisutnoj u nekoliko balkanskih društava kroz istoriju – poput plemena „stare” Crne Gore, sjeverne Albanije i Kosova – reklo bi se da je ova pojava prilično malo izučavana od strane etnologa i etnološkinja u regionu. Među etnološkim i antropološkim radovima o krvnoj osveti nalazi se nepravedno zapostavljena i gotovo nevidljiva studija na domaćoj antropološkoj sceni – Krvna osveta: regulisanje i upravljanje sukoba u Crnoj Gori i drugim plemenskim društvima. Riječ je o veoma zanimljivoj monografiji američkog kulturnog antropologa i primatologa, Kristofera Boema, objavljena na engleskom jeziku 1986. godine, koja je dvanaest godina kasnije prevedena i objavljena u Crnoj Gori.

Ova antropološka studija predstavlja rezultat Boemovog terenskog rada u plemenu Gornja Morača – gdje je živio od 1964. do 1966. godine – koristeći dostupnu istoriografsku i etnografsku građu o Crnoj Gori.Kristofer Boem naslovnica Kako autor navodi, osim što je kao antropolog sprovodio terenski rad koji je podrazumijevao suživot sa stanovnicima Gornje Morače i kontakt sa „živom” kulturom, on je koristio i pristup etnoistoričara, oslanjajući se na raznovrsnu „etnografiju prošlosti” – od domaćih proglasa, svjedočanstava i pravnih dokumenata do putopisa rijetkih posjetilaca sa Zapada. Ipak, razumijevajući metodološke probleme predstavljanja „primitivnog Drugog” od strane „civilizovanih” zapadnih etnografa-amatera i putopisaca, Boem kritikuje etnocentrične opise krvne osvete u Crnoj Gori i jasno ukazuje na ograničenost i nepouzdanost nekih od pomenutih izvora.

Boemovo djelo sadrži informativnu istoriografiju i etnografiju tradicionalnih crnogorskih plemenskih zajednica i, konkretno, zajednice u Gornjoj Morači, a koje se tiču kako krvne osvete, tako i različitih društvenih fenomena u vezi sa njom. Autor ističe da fenomen krvne osvete ne može biti adekvatno posmatran i shvaćen izvan društvenog konteksta u kome postoji i spone sa različitim društvenim fenomenima, već je potrebno sagledati istorijske kontekste i temi pristupiti holistički. Stoga, Boem se u manjoj ili većoj mjeri dotiče mnogobrojnih fenomena koji su činili društveni život crnogorskih plemenskih zajednica, kako u privatnoj, tako i u javnoj sferi – od sistema ogovaranja i svađa, preko seksualnog morala i rodnih uloga, do ekonomskog privređivanja, ratovanja i uloge religije u društveno-političkom životu Crnogoraca i Crnogorki. Ova studija ne predstavlja samo etnografsku zbirku pukih deskripcija, već pruža i određena teorijska promatranja, analize i zaključke, koja se mogu činiti zanimljivim, visprenim, ali katkad čak i kontroverznim.

U duhu boasovskog kulturnog relativizma, Kristofer Boem nastoji da sagleda kako je krvna osveta doživljena i artikulisana u kulturno-istorijskom kontekstu Crne Gore. On se služi i funkcionalističkim konceptima manifestnih i latentnih funkcija u objašnjavanju uloge krvne osvete, ali u zaključcima svoje studije daje primat teorijama adaptacije, odnosno razumijevanju krvne osvete plemenske Crne Gore iz perspektive kulturne ekologije. Čitaocima i čitateljkama koji potiču iz tradicije evropske sociokulturne antropologije, objašnjenja iz ugla kulturne ekologije – karakteristična prije svega za sjevernoameričku antropologiju – vjerovatno mogu djelovati spekulativno, prije svega biologistički. Potencijalno provokativna teza koju Boem iznosi jeste da krvna osveta predstavlja regulator prirodnog priraštaja. Autor se u objašnjenju društvenog ponašanja Crnogoraca u jednom trenutku oslanja i na primatološka znanja o ponašanju majmuna, što za ne-američke sociokulturne antropologe, kojima evoluciona biofizička antropologija i primatologija ne predstavljaju bliske discipline, lako može predstavljati metodološki i epistemološki ćorsokak. Boem se takođe, suočen sa nedostatkom istoriografske građe o starim crnogorskim plemenskim zajednicama, oslanja na raspoloživu građu o albanskim, pa – na osnovu srodnih geografskih uslova i kulturne sličnosti albanskih i crnogorskih plemenskih zajednica – iznosi zaključke o životu u crnogorskim plemenima.

Jedno je sigurno, značajan doprinos Boemove studije je svakako to što nedvosmisleno pokazuje da krvna osveta u crnogorskim plemenskim društvima nije bilo nekakvo nepromišljeno nasilje u afektu, već je predstavljala kompleksan društveni fenomen sa različitim pravilnostima, kao i individualnim i kolektivnim proračunima. Autor obraća pažnju i na psihološke mehanizme koji su bili značajni u procesima krvne osvete, uzimajući u obzir da nijedna zajednica nije homogena i da individualne razlike postoje, što je slučaj i sa plemenskom starom Crnom Gorom, odnosno njenim članovima.

U metodološkom smislu, uzbudljiva je i autorefleksija samog autora, prisutna naročito u prvom dijelu studije, gdje Boem piše o svom odabiru lokalne zajednice koju će proučavati, dolasku, svojim procesima učenja „tuđe kulture“ i prilagođavanju drugačijem okruženju, kao i određenim nelagodama, sumnjama, promišljanjima, i društvenim konfliktima u kojima je učestvovao.

Još jedan razlog zašto Boemova Krvna osveta definitivno može biti zanimljiva za etnološkinje, etnologe, antropološkinje i antropologe u regionu, naročito za one koji imaju određeno interesovanje za Crnu Goru – jeste mogućnost čitanja o tradicionalnoj Crnoj Gori i životima njenih stanovnika kao o „nativnom Drugom”.

 

 

Miloš Đurović, rođen 1987, diplomirao i masterirao etnologiju i antropologiju na Filozofskom fakultetu Univerziteta u Beogradu. Uz socio-kulturnu antropologiju, interesuje se za studije roda, interdisciplinarnu humanistiku, kao i animalnu etiku. Pored antropološke terenske prakse, ima iskustva u volontiranju i radu sa marginalizovanim grupama.

Advertisements